पूर्वांचलचा दत्ता अंकल…

ही पूर्वांचलची माणसं ना फार कमाल असतात. त्यांची राज्यं छोटी छोटी. निसर्गानं भरभरून दान दिलेली राज्यं. अंगकाठी जेमतेमच. पण भलतीच गोड अन् प्रामाणिक असतात ही माणसं. दत्ता अंकल हा त्याच मातीतला.

नाव दिपक दत्ता. वय जेमतेम पन्नास वर्षे, बक्कळ पैसा, दोन तरणीबांड पोरं. राहणारा गुवाहाटी, आसामचा. तसं गुवाहाटीतलं हॉटेल व्यवसायतलं नावाजलेलं प्रस्थंच होतं ते. मला भेटले ते २००५ ला. टाटा हॉस्पीटलमध्ये. माझ्या बाजूच्या बेडवरच अॅडमिट झाले होते. अन्ननलिकेचा कर्करोग झाला होता. उपचारासाठी आसाम, कोलकाता करून शेवटी मुंबईला दाखल झाले. सोबतीला मोठा मुलगा, शेजारचे दोघं जणं होते. पहिल्यांदाच मुंबईला आले होते ते. मुलगा आसामच्या बाहेर कधी निघालेला नव्हता. इंग्रजी यायची ती सुद्धा फारशी नीट नव्हती. त्यामुळे त्या सर्वांचा इथं भाषेचा पहिला प्रॉब्लेम. त्यामुळे कुणाशी संवाद कसा साधावा याची भयंकर गोची असायची. अशातच ट्रीटमेंट सुरू झाली. अनपेक्षितपणे त्यांना लवकर नंबर मिळाला आणि बेड सुद्धा. अॅडमिट झाल्याच्या दुसऱ्या दिवसापासूनच ट्रीटमेंट सुरू होणार होती. तीन रेडीएशन, तीन किमो मग सर्जरी आणि त्यानंतर परत दिवसभराचा डोस असेलेल्या तीन किमोथेरपी. डॉक्टरांनी व्यवस्थित सुचवलं. किमान तीन महिन्याचा मुक्काम करावा लागेल मुंबईतच. राहण्याची व्यवस्था पाहून घ्या. औषध पाण्यासाठी पैसे जमवून ठेवा वगैरे वगैरे.. आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे, ऑपरेशन साधारण चौदा तास चालेल, तर रक्त, प्लेटलेट्स सगळ्यांचं मॅनेजमेंट करायला तुम्हाला अवघा आठवडा असेल. हा सगळा घटनाक्रम घडला तो सहा ते साडे सहाच्या दरम्यान. सहा वाजता त्यांना अॅडमिशन मिळालं ते बेड नंबर ३१४ वर. सव्वा सहा वाजता डॉक्टर आले. साडे सहा वाजता निघून गेले. बस्स.. आता बारा तासांचा अवधी शिल्लक होता त्यांच्यासाठी. या नव्या पोकळीशी जुळवून घ्यायला.

मी पोकळी यासाठी म्हणालो की… हे रुग्णालय नुसतं रुग्णालय नाही. इथं प्रत्येकाच्या संयमाची कसोटी पाहीली जाते. असं शून्यागारातलं अवकाश इथं बनून गेलंय की त्यात गेल्यानंतर गुरत्वाचं एक भयानंक प्रतल तुम्हाला स्वतःजवळ ओढून ठेवतं. त्यातून ना निघणं शक्य होत ना त्यात अडकून राहणं. अजीब धाकधूक असते. ती अनुभवल्याबिगर तीव्रता समजून येणं तसं कठिणच. साडे सहा वाजून गेले. डॉक्टरही गेले. दत्ता अंकलचा मुलगा, त्याच्यासोबतचे दोन साथीदारही गेले खाली. डॉक्टरांनी बरीच औषधं लिहून दिली होती. मी ही एकटाच होतो. मामा खाली गेले होते. बस्सं.. जेल मध्ये अडकलेल्या कैदीसारखे आम्ही एकमेकांकडे पाहत होतो. जवळपास पंधरा मिनिटं आम्हा दोघांची बुब्बुळं एकमेकांना खुणावत होती पण संवादासाठी शब्द फुटत नव्हते. त्यावेळस लहानच होतो तसा मी. जेमतेम सतरा वर्षांचा. असे प्रसंग अनेकदा घडून गेले होते त्या काळात पण दत्ता अंकल सोबतची ती पंधरा मिनिटं फार भयंकर होती. त्याच्या डोळ्यात ओढ होती की भीती याचा अंदाजा लागत नव्हता. नोकिया ३३१० च्या मोबाईलवरून बायकोशी आसामी भाषेत बोलण्याचा त्याचा केविलवाणा प्रयत्न समजून घेऊ पाहत होतो. पण भाषा परकी होती. तसा मी ही त्यांच्या भावनांशी, मनात चाललेल्या लगबगीशी अपिरिचितच. दत्ता अंकल नुसता एकामागोमाग एकाला फोन करत चाललाय. साडे सात वाजता मामा आले सोबतीला. मामांनी विचारलं, कोण आलंय रे बाजूला. म्हटलं माहीत नाही. पण जरा पाणी वेगळं दिसतंय. आठ वाजले, नऊ वाजले. साडे नऊ ही झाले. पण हा बाबा फोन काही सोडेना. साडे नऊ वाजता मोबाईलची बॅटरी संपली आणि त्याचा फोन थांबला. एव्हाना त्याच्या बडबडीनं जाम वैतागलो होतो. म्हणून कावूनच विचारलं. ये हॉस्पीटल है अंकल, कितना बात करने का.. जरा आराम भी करो. कल किमो है ना आपका.. मला वाटलं म्हातारं बोंब मारेल..पण चक्क गोड हसला. तेवढ्यात त्याचा मुलगा आला. स्ट्रेचर भरून औषधं आणली होती त्यानं. बिल ही चांगलंच झालं होतं. तब्बल ४१ हजार रुपये. अकरा वर्षांपूर्वी ही प्रचंड रक्कम होती. असो. मामा त्या पोराला औषधं नीट ठेवायला मदत करत होते. आणि तिथूनच संवाद सुरू झाला आमचा. दत्ता अंकल म्हणाला.
” ओ तुम्हारा नाम बांटी है ना…? ( मामांनी मला हाक मारताना ऐकलं असावं)
मी म्हटलं हा. खुश रहो. हम ग्यारा तारिख तक बहोत बात करेगा. तुम कान बंद करके रखना. मला कळेना, तीन महिने थांबायला सांगितलेला हा माणूस अकरा दिवसांवरच का थांबतोय बरं.. त्याचा मुलगा तोडक्या मोडक्या हिंदीत बोलला. वो ऑपरेशन के बाद, आवाज जाएगा बोला डॉक्टर. वो पिताजी मम्मी से बात करेगा. लव मैरेज है दोनोका. वो गुंगा हो जाएगा ग्यारा तारीख के बाद.

तेवढं ऐकून मी थोडा नरमलो. आश्चर्यचकित वगैरे होणं सारखे प्रकार आता स्वभावात नव्हतेच. म्हणून थोडंसंच वाईट वाटलं. त्या दिवसाचा तेवढाच संवाद होता. मग ते झोपी गेले. मी खिडकीतून केईमच्या धुडमल बिल्डींगजवळ चालू असलेली भांडणं पाहत जागाच होतो. रात्रीची शांतता होती त्यामुळे भांडणाचा आवाज वरपर्यंत येत होता. बेडसाठी अॅडमिशन न मिळालेल्या दोन पेशंटचं भांडण होतं. फुटपाथवरील जागा बळकावल्याचा इश्श्यू होता. थोडा वेळ चाललं भांडण. पोलिसांनी मध्यस्थी केल्यावर थांबलं ते. पण प्रचंड गोंधळ माजवला होता त्या आवाजानं. आणि आता गोंधळ माजला होता तो माझ्या डोक्यात. पाय जाणार म्हणून स्वतःशी संघर्ष करत होतो. सर्वांशी बोलून दुःख हलकं करत होतो. पण म्हटलं जर माझा आवाजच गेला तर… वयाच्या पन्नाशीच्या उंबरठ्यावर आवाज गमावून बसलेली लोकं कसे जगत असतील? काय चालत असेल त्यांच्या मनात.. संवादाचं माध्यम जरी भाषा असली तरी आवाज हा प्राथमिक घटक आहे ना. आवाजाशिवाय कोण समजेल तरी कसा.. पोटात कळ निघाली तर, काही गरज लागली तर कुणाला हाक तरी कशी मारेल बरं कुणी? आपलं बोलणं अबाधित रहावं म्हणून त्याला आपण स्वातंत्र्याच्या कक्षेत आणलं. त्याला संवैधानिक हक्कांच्या चौकटीत बसवलं. पण शरिरानंच जर हा अधिकार बजावण्यापासून आपल्याला रोखलं तर नेमकी दाद मागावी कोणाकडे बरं… एक ना अनेक प्रश्न डोक्यात थैमान घालत होते आता. दत्ता अंकल का म्हणून बायकोशी साडेतीन सात बोलला ते उमगलं होतं. मनाशीच निर्णय घेतला मी. म्हटलं अकरा दिवस तर अकरा दिवस आपण भरपूर आनंद देऊयात यांना. भरपूर गप्पा मारूयात. नायतरी दिवसभर इंजेक्शन घेण्यापलीकडे मला काम तरी काय असतं. चौदावा खंड त्या दिवसापर्यंत १०० एक पानांपर्यंत वाचून झाला होता. पण ठेवला तो आत. आणि झोपी गेलो.

सकाळी सहा वाजताच मला जागवलं गेलं. डाव्या हातानं डोळे चोळून पाहीलं तर मामांच्या जागी दत्ता अंकल उभा होता. मस्त हातात चहा होता. उठून बसवलं मला त्यांनी. हातातला चहा दिला. स्वतःही घेतला. अन् स्वतःबद्दल सांगायला सुरूवात केली. पूर्ण नाव दिपक दत्ता. बंगालमध्ये जन्म झालेला. आई वडिल खाण कामगार होते. शाळा शिकायची नाही म्हणून आठ वर्षांचा असतानाच घर सोडून पळाला. जी ट्रेन पकडली ती घेऊन गेली गुवाहाटीला. वय लहान, शिक्षण नाही, पैसा नाही. मग मिळेल ते काम करून दिवस ढकलू लागला. त्यातच गांजा आणि स्पिरीटचा नाद जडला. जोडीला पत्ते पण आले. मला सांगत होता दत्ता अंकल.. वयाच्या सोळाव्या वर्षापर्यंत रोज हेच चालत होतं. मग एक दिवस बस स्टँडवरच्या दुकानाजवळ काम करत असताना दुकानदाराची पोरगी नजरेत भरली. त्या पोरीच्या प्रेमात वेडा झालेला हा दत्ता अंकल.. मग सुधरूनच गेला. पोरगी म्हणाली. दारू सोड.. यानं सोडली. स्पीरीट पीणं सोडलं. गांजा सोडला. ऊदरनिर्वाह म्हणून मच्छीचा धंदा सुरू केला. हळूहळू धंदा वाढला. हॉटेल टाकलं छोटंसं. पाहता पाहता ते ही मोठं झालं. दरम्यानच्या काळात आई वडिलांना स्वतःकडे आणलं. तो दुकानदार राजी नव्हता तर पोरीला पळवून नेऊन लग्न ही केलं. हॉटेल इतकं जबरदस्त चाललं की आसामचे तत्कालीन मुख्यमंत्री तरूण गोगोई त्यांचा खास मित्र बनला होता. तो महिन्यातून एकदा तरी तिथं जेवायला येईल. असं सगळं छान होतं. पण अचानक हा गळ्याचा कर्करोग उद्भवला अन्.. आसाममधलं आयुष्य सोडून मुंबईला यावं लागलं. मी ऐकत होतो. ते सांगत होते. म्हटलं माणसाचं आयुष्य कधी पलटी मारेल याचा कधीच भरवसा देता येत नाही. बोलता बोलता दत्ता अंकल रडू लागला.. म्हणाला.. गेल्या पाच दिवसांपासून मुंबईत आहे. लॉज मध्ये गेलो तर म्हणतात पासपोर्ट दाखवा. तुम्ही नेपाळी आहात का असे विचारतात. रहायला जागा मिळत नाही कुठे.. ये मेरा बच्चा कैसा करेगा.. ही सगळी रामकहाणी ऐकायला माझ्यासोबत बॉर्डबॉय तांबे सुद्धा होता. हे एक वेगळं प्रकरण आहे त्याबद्दल नक्कीच लिहील. तांबे म्हणाला, मै कर दूंगा रहने का बंदोबस्त. लेकीन जगह मुल्ला लोगो की है.. चलेगा क्या ? दत्ता अंकल बोलला.. हा…
परेल ला मीनाक्षी भुवन च्या बाजूच्या गल्लीत केजीएन लॉज आहे. केजीएन म्हणजे ख्वाजा गरिब नवाज. इथं आसऱ्याला सगळी मुस्लिम बिऱ्हाडंच. पोरांनं हॉटेलमध्ये पैसे वाया जाऊ नयेत म्हणून साध्या लॉजची निवड करायला सांगितलं होतं. तो आता त्याला मिळाला. हळूहळू संबंध वाढत गेले. बोलणं वाढत गेलं. खुप मायाळू हा माणूस. माझ्या दोन्ही मामांना तो सुद्धा मामाच बोलायचा. अम्माला सुद्दा मम्मी बोलायचा. मी ज्यांना ज्या नावाने हाक मारेल त्याच नावाने हाक मारायचा. आई रोज सकाळी येताना त्याचा मोठा मुलगा अजॉय साठी जेवण आणायची. पोटभर जेवायचा अजॉय. सकाळी आठ वाजले की त्याचे डोळे आईची वाट पाहत बसायचे.

अशातच रेडीएशन संपल्या. पहिल्या तीन किमोही संपल्या. सर्जरीचा दिवस उजाडला. अंकल रात्रभर बायकोशी बोलत होता. दर दिवशी सकाळी सहा वाजता हसऱ्या चेहऱ्यानं मला उठवणाऱा अंकल त्या दिवशी रडवेला होता. आज मलाही बरंच बोलायचं होतं. पण शब्द फुटत नव्हते. तो ही काही बोलला नाही. तसाच गेला रुमबाहेर. अजॉय पण गेला मागोमाग. नऊला ओटीत घेतलं. गेले पंधरा दिवस अजॉय बरीच मेहनत करत होता. बी निगेटिव ब्लड ग्रुप होता अंकलचा. त्यामुळे ब्लड डोनर आणि प्लेटलेट डोनर मिळवणं कठिण गेलं. शेवटी महत्प्रयासानं दोन पेंटर भेटले नाका कामगार. प्रत्येकी तीस तीस हजारांवर बोलणं झालं. कॅश रक्कम मोजली अजॉयनं. आणि बापासाठी रक्त मॅनेज केलं.
डॉक्टर म्हणालेच होते खुप वेळ लागेल ऑपरेशनला. अजॉय येऊन बसला रुममध्ये आणि बराच वेळ रडला. मी त्याला हाका मारत होतो. पण तो काहीच लक्ष देईना. मामा म्हणाले. रडू दे. थांबवू नकोस. तासाभरानंतर तो थांबला. आणि कोणतंतरी गाणं म्हणायला लागला. बराच वेळ गाणं गुणगुणत होता. गाणंही संपलं अन् त्याला झोप लागली. जेमतेम पंधरा मिनिटं झोपला असेल. झोपेतून उठल्यावर फक्त एवढाच म्हणाला.. “माझ्या वडिलांचं आवडतं गाणं होतं ते.. आता पुन्हा कधी ऐकायला मिळणार नाही”…

प्रचंड तणावात गेला तो दिवस. रात्री दहा वाजता ऑपरेशन संपलं. सहा दिवसांनी दत्ता अंकल ला आयसीयू मधून परत वॉर्ड मध्ये आणलं. दत्ता अंकल पुरा सुकला होता. डोळे खोल गेले होते. डोकं, गळा, हात कसल्या बसल्या पट्ट्यांनी बांधून ठेवले होते. पाईपलाईन जोडाव्या तश्या सक्शनबॉक्स गळ्यातून आरपार केलेले होते. मानेच्या भागातून हळहळू रक्त बाहेर येत होतं. हनुवटीपासून ते थेट बेंबीपोतर टाक्यांची रांगच लागलेली होती. आता पंधरा दिवस तोंड उघडायला बंदी होती. अशातच पुढचे नऊ दिवसही निघून गेले. अजॉय सतत उभाच असायचा बापासाठी त्याचं सक्शन बॉक्स भरलं की ब्लड काढ, ते मोजून नोंदव, युरीन काढ, मोजून नोंदव. किती ऑक्सीजन घेतला.. कधी खोकला.. सगळं नोंद करून ठेवायचा. दर दोन तासाला बापाला लिक्वीड द्यायचा कॅथरटरने. त्याची भयंकर धावपळ होतीच चालू. पंधरा दिवसांनी डॉक्टरांनी टाके काढले. आता हळूहळू तोंड उघडायची परवानगी दिली. दत्ता अंकलनं तोंड उघडलं. आणि हळूच स्वरयंत्रावर ताण दिला.. तर आश्यर्य .. आवाज आला. स्वतःचा आवाज ऐकून खुश झालेला दत्ता अंकल आणि अजॉय एकमेकांकडे पाहून हसत हसत रडत होते. कदाचित वाटलंही असेल त्यांना मिठी मारावी एकमेकांना पण ते शक्य नव्हतं. पण दत्ता अकंल रडत होता. पण रडतानाही खुप हसत होता. आता तो रोज हसायचा. पंधरा दिवसांनी त्याचा आवाज आला पुन्हा सकाळी सहा वाजता. मी सुद्धा एका फटक्यात उठलो. वेळ जात राहीला. हळूहळू तब्येत सुधारत गेली. तीन महिन्याऐवजी अवघ्या पंचेचाळीस दिवसात दत्ता अंकल रिकवर झाला. अन् लगेच परतीच्या प्रवासालाही गेला. पण जाताना त्याच्या पूर्वीच्याच आवाजात बोलू गेला… माझी फॅमिली इथं सोडून चाललोय. तिकडच्या कुटूंबाला इकडच्या कुटूंबाला भेटायला घेऊनच येईल. पण त्या दिवशी मी अॅनेस्थेशिआच्या गुंगीत होतो. मला फक्त त्याची पाठमोरी आकृती दिसली. बस्स…

आज दत्ता अंकल ला भेटून अकरा वर्ष पूर्ण झाल्याची नोंद डायरीत आढळली. म्हणून लिहावंसं वाटलं.

 वैभव छाया

#Kissa

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s