जर्नलिझम अँड पब्लिक ओपिनिअन … प्राईम टाईम डिबेट शो…

मराठी माध्यमांनी कात टाकली ती 2007 नंतर. दूरदर्शनवर चालणाऱ्या बातम्या, अल्फा टिव्ही मराठी, ई टिव्ही मराठीचं छोटं छोटं बातमीपत्र, मी मराठी चॅनेलवर चालणारी दिलखुलास नावाची चर्चा, जोडीला अल्फा मराठी झी मराठी म्हणून कनवर्ट झाल्यानंतर सुरू झालेलं आमने सामने एवढ्यापर्य़ंत मराठी पत्रकारितेचं मर्यादित असलेलं विश्व खऱ्या अर्थानं रुंदावलं ते झी 24 तासच्या आगमनानंतर. लगोलग स्टार माझा दाखल झाली. स्टार माझा सुद्धा ब्रँड रिनेम होऊन एबीपी माझा या नावाने कार्यरत आहे. मराठी माध्यमांना आता दोन पूर्णवेळ बातम्या देणाऱ्या वृत्तवाहिन्या मिळाल्या होत्या. दर्शकांची अभिरूची झपाट्याने पालटत होती. अशातच आयबीएन लोकमत दाखल झालं. राजदिप सरदेसाईचं ग्लोबल व्हिजन आणि निखिल वागळेंचा आक्रमकपणा सोबतीला टॅलेंटेड लोकांची असलेली साथ यामुळे अल्पावधीतच आयबीएन लोकमतही लोकप्रिय झालं. 2008 चा काळ इतका जबरदस्त होता की स्टार माझा च्या रेव्हेन्यू वर स्टार न्यूज चालायचं. इतका मोठा प्रेक्षकवर्ग आणि उत्पन्नाचा स्त्रोत मराठी माध्यमांनी उभा केला होता. लगोलग टीव्ही 9 मराठी दाखल झालं. सहारा मराठी आता गायब आहे. पाठोपाठ जय महाराष्ट्र वृत्तवाहीनी आली. थोड्याच दिवसात मी मराठी सुद्धा दाखल झाली. आणि सर्वात शेवटी 2015 साली महाराष्ट्र वन. आजमितीला एकुण सात मराठी पूर्णवेळ वृत्तवाहिन्या कार्य़रत आहेत. यात एबीपी माझा आज वरच्या क्रमांकावर आहे. वरचा क्रमांक हा टिआरपीच्या अंगाने. कंटेटच्या बाबतीत म्हणायचं झालंच तर मराठी माध्यमांना अजून बरीच मोठी मजल गाठायची आहे.

मराठी वृत्तवाहिन्यांच्या स्पर्धेत सर्वात जास्त गाजलेला कार्यक्रम म्हणून नाव घ्यायचं झालंच तर बिनदिक्कीत पणे आजचा सवाल ला स्थान द्यावं लागतं. यात कुणाचंही दुमत असू नये. आजचा सवाल आणि निखिल वागळे यांनी डिबेट शोची नवी व्याख्या रुढ केली आणि त्यामागचं समीकरण सुद्धा. ज्याचा डिबेट शो जास्त हिट त्याचा प्राईम टाईम हीट. ज्याचा प्राईम टाईम स्लॉट हिट त्याला जास्त जाहीराती. परिणामी अधिक उत्पन्न, सगळ्यात जास्त रेव्हेन्यू. तोच कित्ता प्रत्येक मराठी वृत्तवाहिनीनं गिरवला. काही सपशेल फसलेत. काही चालवलायचं म्हणून चालवतायेत. तर काहींना बातम्यांच्या जागी हा सोपा अन् सोयीस्कर उपाय म्हणून स्विकारलेला पर्याय वाटतो.

पण खरंच या डिबेट शोजनी काही साध्य होतंय का? हा प्रश्न आज आठ वर्षांनंतर आपण विचारायला हवा की नको याचा एक प्रेक्षक म्हणून विचार करणे फार गरजेचे वाटत आहे. मी स्वतः झी चोवीस तास आणि जय महाराष्ट्र सोडल्यास जवळपास सर्वच वृत्तवाहिन्यांवर चालणाऱ्या चर्चांमध्ये सहभागी झालो आहे. पण त्यातून मी काय साध्य केलं ? त्यातून माझं पॉलिटीकल एम किती फळाला आलं याचा विचार केला असता हाती काहीच लागलेलं नाही याची पुरती जाणीव झालेली मला आढळली. इथे पॉलिटिकल एम या अर्थाने घ्यावा… ज्या मुद्द्यासाठी तिथं चर्चेला बसलेलो होतो त्याचे पुढे काय झालं.. हा राजकिय उद्देश…

या चर्चांसाठी सवाल ठरवले जातात. सवाल, प्रश्न, मुद्दा यांचा रोख उत्तर विचारण्यावर असतो. उत्तर त्या प्रश्नातच दडलेलं असतं. याला Leading Questions म्हणतात. अगदी कोर्टात सुद्धा लिडींग क्वेश्चन विचारण्यावर बंदी आहे. हे असे प्रश्न असतात की ज्यांचे उत्तर तुम्हाला हो किंवा नाही मध्येच द्यायचे असते. त्या प्रश्नाच्या उत्तराला असणारी तिसरी बाजू विचारात घेण्याचा मानस प्रश्नकर्त्यात अजिबात नसतो म्हणून प्रश्नाची रचना ही अगदी त्याच अंगाने केली जाते. ही रचना प्रचंड धोकेदायक आहे. ती धोकादायक यासाठी की, ह्या चर्चा जनमत ठरवण्यात यशस्वी ठरत आहेत. जनमत हो किंवा नाही एवढ्या दोन शब्दांवर ठरवण्याचं जे कारस्थान या चर्चांच्या माध्यमांतून होतंय ते फार भयानक आहे.

उदा.
उदाहरणार्थ : तुमच्या बायकोने तुम्हाला मारायचं थांबवलं आहे का?

हो म्हणा, नाही म्हणा…  उत्तर देणाऱ्याच्या अब्रूचा विचका होणार हे ठरलेलंच.

उदा. 2
जेएनयू मध्ये भारतविरोधी घोषणा देणाऱ्यांना शासन व्हायला पाहीजे का ?
उत्तर हो की नाही.. मध्ये जरी असलं तरी माध्यमांनी स्वतःच ठरवून टाकलेलं होतं की जेएनयूत भारतविरोधी घोषणा दिल्या गेल्या आहेत.

या सर्व डिबेट शो मध्ये विचारला जाणारा प्रश्न 99% असाच असतो. जे प्रचंड घातक आहे. बरं या चर्चांत त्या दिवसांचे मुद्दे घेतले जातात. त्यावर समाजातील जबाबदार व्यक्तींना बोलावून उहापोह केला जातो. पण हे चर्चा करणारे लोक कोण असतात? त्यांचा त्या विषयावर कितीही अभ्यास जरी असला तरी त्यांच्या जाणीवा आणि नेणींवांचं काय ? त्यांच्या कृतीकार्यक्रमाविषयी किती लोकांना नेमकं ठाऊक असतं हे प्रश्न आजवर अनुत्तरित आहे. जातीय अत्याचार प्रकरणांत आंबेडकरी चळवळीतील कार्य़कर्त्यांना हिरहीरीने बोलावणे न्यूज चॅनेल्स, राजकीय समीक्षण असो किंवा क्रीडा जगतातील मोठी घटना असो किंवा अर्थकारण असो तिथे मागासवर्गातून एखाद्या प्रतिनिधींना बोलावणं का गैर समजत असावेत हा प्रश्न प्रेक्षक आणि कार्य़कर्ता म्हणून माझ्या मनात उपस्थित राहतो.

जे अँकर अशा चर्चा चालवतात.. जे नवखे आहेत. त्यांच्या एकुण जाणींवांवर नक्कीच संशय उभा राहतो जेव्हा त्यांचं आकलन तोकडं पडताना दिसतं तेव्हा. ही लोकं शेवटच्या वेळेस कधी लोकांत मिसळली होती? शेवटच्या कोणत्या दिवशी यांनी आदिवासी पाड्यांत जाऊन समस्या समजून घेतल्या होत्या ? पोलिसांच्या अरेरावीवर बोलताना, चर्चा घेताना पोलिस क्वाटर्स कोणत्या अवस्थेत आहेत? लाईन बॉईजच्या पोरांची काय व्यथा आहे यासाठी त्यांनी कधी त्यांच्याशी चर्चा केली आहे का ? असे एक ना अनेक प्रश्न उपस्थित राहतात. शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर बोलताना आपण एका साध्या पक्षप्रमुखाला धारेवर धरून टिका करत आहोत हे लक्षात घेतले जात नाहीत. जे काम सरकारला धारेवर धरून करून घ्यायला हवं, जी पत्रकार म्हणून आपली जबाबदारी आहे ते काम करण्यास आपण विसरलो आहोत का ?

एक प्राईम टाईमचा स्लॉट हातात मिळाला म्हणून आपण पाहीजे तसं वक्तव्य करू शकत नाही. आपण पाहीजे तसे प्रश्न रचू शकत नाही. हे सर्व लिहीण्याचं कारण फक्त एवढंच की, रोहीत वेमुला च्या मुद्द्यापासून ते डेल्टा मेघवाल आणि आता ऊना व आंबेडकर भवन च्या प्रकरणात या सर्व न्यूज चॅनेल्सनी प्राईम टाईम स्लॉट मध्ये एंटरटेनमेंट व्हॅल्यू शोधली. ते अधिकाधिक कसे रंजक बनवता येतील यावर भर दिला. याचे पुरावे हवेच असतील युट्यूबवर सर्च करून पाहता येईल. राज्यभरातून शेतकरी, शिक्षक, मागासवर्गीय विविध प्रश्नांवर व्यापक आंदोलन करत आहेत पण ते मुद्दे प्राईम टाईमच्या प्रश्नांचे भाग होत नाहीत ही मोठी शोकांतिका वाटते. मागासवर्गीय, शेतकरी, भूमिहीन, कार्यकर्ते सारेच या प्राईम टाईमपासून वंचित आहेत, अस्पृस्श आहेत असे खेदाने म्हणावेसे वाटते.
आम्ही आपला मुद्दा ठेवायला गेलो की, देशहिताची गोष्ट केली जाते. बलिदानाची वार्ता केली जाते. राष्ट्रहितासाठी बलिदान ही महान गोष्ट आहे पण त्या बलिदानाचं स्वहितासाठी वापर करणं हे त्याहून महान पातक आहे. जातप्रश्नांवर बोलणाऱ्यांना जातीयवादी म्हटलं जातं. जातप्रश्नांवर चर्चा केले जाणारे प्रश्न अतिशय सौम्य पद्धतीने हाताळले जातात. कोपर्डीच्या प्रकरणातही तोच प्रकार दिसून आला. स्त्री प्रश्नांना माध्यमांत कालही स्थान नव्हतं आजही स्थान नाही. त्यामुळे त्यात आश्चर्य वाटण्यासारखं काही नाही.

हा प्रकार आजचा नाही. खूप जुना आहे. पत्रकारांचं काम असतं प्रश्न विचारणं. पण पत्रकार जर प्रश्न विचारताना पक्षपाती पणा करत असेल तर आपण त्यांना प्रश्न विचारायला हवा. आपण प्रत्येक जण पत्रकार आहोत या सोशल मिडीयाच्या जमान्यात. टिव्ही मेंदूला काबीज करतो. काबीज मेंदू कंसेट ला पाठींबा देतो. त्यानं सरकारं बदलतात. सरकारं स्थिर राहतात. सरकार बदलणं, स्थिर राहणं या गोष्टी माध्यमं भारतात मॅनेज करतायेत. तरी आपण प्रगाढ विश्वास ठेऊन आहोत की भारतात लोकशाही नांदत आहे. हीच या देशातली सर्वात मोठी अंधश्रद्धा आहे. जिथं शासन आणि सरकार निर्बुद्ध असतं तिथले उद्योगपती त्यांच्या पद्धतीची हुकुमशाही आणतात. जी आपल्या साध्या डोळ्यांना दिसत नाही. कानांना ऐकू येत नाही. नाकाला हुंगत नाही. फक्त आपला मेंदू पोखरत जाते अन् त्याचा ताबा मिळवत जातो.

वैभव छाया

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s