कविता संग्रहाच्या प्रकाशनाच्या वेळेस मी मांडलेली भूमिका …

जन्म हा जरी अपघात असला तरी देखील आपल्याकडे विशिष्ट वर्गाला बाय बर्थ काही चॉईसेस आहेत. मागास जातीत जन्माला येणाऱ्या प्रत्येकाला बाय डिफॉल्ट पुरोगामी बनण्याशिवाय पर्यायच नसतो. याउलट दमनकारी जातींत जन्माला आलेल्यांना प्रतिगामी अथवा पुरोगामी बनण्याची मात्र सोयीस्कर चॉईस असते. जात-पंथ-धर्म-लिंग बंडाच्या चिलखती कुरतडण्याच्या या लढ्याचं रुपांतरण आता पुरोगामी विरूद्ध प्रतिगामी अशा लढ्यात होत आहे.

चळवळीची भाषा वेगाने बदलत आहे. ग्लोबलायझेशन नंतर उपजलेल्या दुसऱ्या पीढीचा मी एक प्रतिनिधी. पहिल्या पीढीला जागतिकिकरणाचा तुटपुंजा फायदा झाला. दुसऱ्या पीढीला आता फायदा आणि चटके दोन्ही बसत आहेत. एकविशी पार केलेल्या खाऊजा धोरणाने मात्र आता नव्याने उदयास येणाऱ्या तिसऱ्या पिढीच्या सर्वांगाचे लचके तोडण्याची पूर्ण तयारी करून ठेवली आहे.

आज हा कवितासंग्रह प्रकाशित होताना जी भूमिका मी इथे आपल्यासमोर मांडतोय त्यात पुन्हा पुन्हा मला तेच रिवीजन करण्याची काडीमात्र इच्छा नाही. इथल्या ब्राह्मणी आणि भांडवली वर्गाने केलेलं दमन मला पुन्हा पुन्हा गिरवायचं नाहीए. किंवा मला पुन्हा त्याच जुन्या पद्धतीचे आसूड ओढण्यात वेळ देखील वाया घालवायचा नाही आहे.

आमच्या हक्काचं जे आकाश इथल्या व्यवस्थेने अत्यंत चलाखीनं डिलीट केलंय ते आकाश पुन्हा रिस्टोर करण्याची भूमिका घेऊन मला आपणा सर्वांसोबत यायचं आहे. ह्या रिस्टोरेशनच्या कामात प्रत्येक स्वाभिमानी, पुरोगामी, समताप्रेमी कार्यकर्ता आणि कार्यकर्तीचे सहकार्य अपेक्षित करण्याची भूमिका मला येथे मांडायची आहे. आंबेडकरी चळवळीवर आणि त्यातील कार्यकर्त्यांवर मित्र चळवळींकडून होणारे आरोप मला खोडून काढताना किमान समान कार्यक्रमावर कसं एकत्रित येता येईल या भूमिकेवरच फोकस करायचा आहे. आधीच्या पिढीने प्रसवलेल्या उद्रेकाचं रुपांतरण आता नवनिर्मितीच्या प्रांगणात करण्याची, स्वतःचं स्वतंत्र सौंदर्यशास्त्र लिहिण्याची भूमिका, स्वतःचं आकाश नव्याने पांघरण्याची भूमिका मला आपल्यासमोर घेऊन यायचं आहे.

माणूस काळानुरूप बदलत जातो. त्यासोबत बदलत जातं ते त्याचं ज्ञान, आकलन आणि त्याच्या जाणीवा. जाणीवा जसजश्या प्रगल्भ होत जातात तसंतसं त्याचं सामाजिक पातळीवरील अस्तित्व अधिकाधिक गडद होत जातं. आयुष्याच्या एका फ्रेज मधून दुसऱ्या फ्रेज मध्ये त्याचे पक्षांतरच झालेलं असतं. त्याच नियमाला धरून प्रत्येक कलावंताचे आयुष्य घडत अथवा बिघडत असतं. याला कवी अपवाद ठरू शकत नाही.

कवी हा फक्त एका जॉनरपुरता मर्यादित नसतो. किंवा शब्दांपुरता, त्यातील व्याकरणाच्या नियमांपुरता सीमीत नसतो. तो प्रतिनिधी असतो त्याच्या जाणीवांचा, त्याच्यासारख्या जाणीवा जपणाऱ्या असंख्य अव्यक्त मनांचा. म्हणून प्रत्येक कवीला स्वतःचं वर्गचरित्र असतं. त्याचं रखरखणारं जातचरित्र जरी जाणूनबुजून नजरेआड केलं जात असलं तरी त्यामुळे त्याची दाहकता निश्चितच कमी झालेली नसती.

या जातचरित्राच्याच दाहकतेतून सत्तरच्या दशकानंतर ज्वालामुखीच्या वेगानं प्रसवलेल्या आंबेडकरी साहित्यानं आपल्या वेदना अतिशय तीव्र आणि आक्रमक रुपात मांडल्या. विशेष म्हणजे त्या अगदी स्वतःच्या, वेशीबाहेरच्याच भाषेत मांडल्या. ज्या समाजाला जगण्यासाठी, स्वतःचं अस्तित्व टिकवून ठेण्यासाठी पावलापावलांवर संघर्ष करावा लागायचा त्या समाजातून आलेलं साहित्य हे निश्चितच आग ओकणारं असणं हे स्वाभाविकच होतं. या साहित्याच्या मांडणीतील आक्रमकतेमुळे त्याला सरसकटपणे पुरूषी ठरवलं गेलं.

गोलपीठा असो किंवा रॉकगार्डन… नामदेव ढसाळ ते अरुण कांबळे आणि सध्याच्या काळातल्या प्रज्ञा पवारांपासून ते अनेक नवकवींच्या कवितेतील आक्रमकता ही जरी बुरसटलेल्या मेंदूला झिणझिण्या आणणारी असली तरी त्यातील करुणाभाव हा निश्चितच पसायदानापेक्षा काकणभर सरस आहे.

समता, स्वातंत्र्य, बंधुता ही आजच्या अनेक स्वघोषित रॅडिकल छगुन्या म्हणून मिरवणाऱ्या तीनपाटांसाठी प्रचंड मोठं रोमँटीसीझम आहे. पण आंबेडकरी साहित्याच्या प्रसवाची प्रेरणा ही तीन मूलभूत मानवतावादी तत्वेच आहेत. ज्या आंबेडकरी साहित्याला इथल्या व्यवस्थेने दलित साहित्याचा टॅग लावून व्यवस्थित विल्हेवाट लावायचा प्रय़त्न केला त्या साहित्याची मुळ प्रेरणाच ही अस्सल स्त्रीवादीच राहीलेली आहे. परंतू पुरूषसुक्ताची बाऊंड्री सुद्धा बौद्धिक पातळीवर ओलांडू न शकलेल्या तथाकथित उच्चभ्रू जाणिवांतून आंबेडकरी चळवळीतील कार्यकर्ते आणि साहित्यिकांकडे पाहणाऱ्या स्त्रीवाद्यांना त्यातली करूणा समजेल अशी अंधश्रद्धा तर मी बिल्कूल पाळू शकत नाही.

आज मराठी साहित्य विविध टप्प्यांतून गेलेलं आपण पाहिलं आहे. मराठी भाषेतील विद्रोही, बंडखोर आणि स्त्रीवादी साहित्याबाबत बोलायचे झालेच तर क्रांतिसूर्य जोतिबा फुले आणि क्रांतीज्योती सावित्रीमाई फुलेंनी सुरू केलेल्या स्त्रीवादी साहित्याचा वसा पुढे नेण्याचं काम बाबासाहेब आंबेडकरांनी इमाने इतबारे केलं. फुले दाम्पंत्यानं मांडलेले विचार प्रक्टिकल कायद्यात रुपांतर करण्यासाठी बाबासाहेबांएवढं कोणीच झटलं नसेल. हिंदू कोड बिलासाठी राजीनामा देणारे बाबासाहेब इथल्या बहुतांश उच्चवर्णीय, उच्चजातीय स्त्रीवादी विचारवंताना आठवतच नाही हे विशेष.

आंबेडकरी कालखंडानंतर उदयाला आलेल्या पहिल्या पीढीनं कमालीची गरीबी पाहीली. पहिली पीढी ही तशी गरीबच, बेरोजगार पण पाश्चात्या शिक्षणाचं दुध प्यायलेली, जशास तसे उत्तर देणारी होती. कोणत्याही प्रकारची सेटलमेंट नाकारणाऱ्या युवांची ती पीढी होती. पेरुमल कमीशनच्या 1172 हत्यांची अस्मिता प्रज्वलित करणाऱ्या मानसिकतेने शेवटी दलित पँथरला जन्माला घातलं. पण पँथर जन्माला येण्यापूर्वीच इथल्या साहित्य जगताने फार मोठे हादरे खाण्यास सुरूवात केली होती. ज.वि. पवार, बाबुराव बागुल, नामदेव ढसाळ सारखे कार्यकर्ते सारस्वती मराठीला मनाप्रमाणे तोडून-मोडून प्रसंगी वाकवून तीला तीच्या अस्सल रुपात आणण्याचं काम करत होते. आणि अशातच गोलपीठा प्रकाशित झाला.

गोलपीठाच्या आगमनाने जागतिक साहित्यात नव्या वादळाची नांदी अवतरली. स्त्रीवादी साहित्याचं उत्तम उदाहरण असलेला गोलपीठा मात्र कायम वेश्यांच्या वेदना चितारणारा काव्यसंग्रह म्हणूनच स्त्रीवादी चळवळीने पाहीला हे निश्चितच क्लेशकारक होते. इथल्या व्यवस्थेने कायम शुद्र ठरविलेल्या समाजघटकांमध्ये अतिशुद्र असलेल्या महिलावर्गाला त्यांच्या हक्कांचं मुक्तपीठ उभारून देण्याचं काम दलित पँथर आणि विद्रोही साहित्याने केले आहे. आणि हे सूर्यप्रकाशाइतके स्वच्छ असले तरी स्त्रीवादी चळवळ हे स्वीकारायला का तयार होत नाही याचे नीटसे कारण अजूनही कोणी प्रस्तूत करू शकलेले नाही.

आंबेडकरी चळवळीतील कार्यकर्ते हे कायम शोषणाविरोधात दंड थोपटून उभे राहीले आहेत. परंतू दरवेळेस त्या कार्यकर्त्याला दलित पितृसत्तेच्या चौकटीत तपासून पाहणं आणि त्यांच्या प्रत्येक कृत्याला केवळ पुरूषी कृत्य म्हणून ओळख देणे हे कितपत संयुक्तिक आहे ? मागास जातीतील प्रत्येक तरुण स्त्री व पुरूष कार्यकर्ते हे अन्यायविरोधातील चीड आणि संताप अतिशय जहाल भाषेत आणि प्रतिक्रियेत व्यक्त करणारे राहीले आहेत. त्यांची जहाल प्रतिक्रिया ही कायम इथल्या शोषकांच्या अमानवीय क्रियेला दिलेली प्रतिक्रिया होती हे कसे विसरून चालेल ?

नामदेव ढसाळांना सर्व स्त्रीवाद्यांनी एकसाथपणे पुरूषी वृत्तीचा कवी म्हणून झिडकारले. त्यांच्यासोबत बाबुराव बागुलांपासून अनेक साहित्यिक कार्यकर्त्यांना लँग्वेज पॉलिटिक्स करणारे पुरूषी व्यक्तीमत्त्व म्हणून नाकारले. परंतू त्याचवेळेस जगातील वेश्यांचा सर्वात पहिला मोर्चा काढणारे नामदेव ढसाळ सोयीस्कर पणे विसरले जातात. इजिप्तच्या प्रेमकवितांमधून मागास जातीतींल स्त्रीचं नवं सौंदर्यशास्त्र लिहीणारे राजा ढाले विस्मृतीत ढकलले जातात.

मागे एकदा साप्ताहिक कलमनामामध्ये समीना दलवाई यांनी पूर्णवेळ दलित कार्यकर्त्यांची स्त्रीवादी समीक्षा करणाऱ्या उच्चवर्णीय स्त्रीवादी महिलांच्या दृष्टिकोणाबद्दल अगदी थेट भाष्य केले होते. ते अनेकांना रुचले नव्हते. पण त्यानिमित्ताने एक प्रश्न जरूर विचारावासा वाटतो.

वर्षानुवर्षे पोलिसी अत्याचाराचा सामना करणारे कार्यकर्ते अंगाची रग मोडून तुरूंगात खितपत पडतात तेव्हा या आंबेडकरी कार्यकर्त्यांच्या बाजुने केवळ आंबेडकरी संघटना सोडल्या तर अन्य किती संघटना पूर्ण ताकदिनिशी उभ्या राहतात ?

दलित पितृसत्तेची दाहकता मला मान्य आहे. या वृत्तीपायी माझ्या आईचा उद्ध्वस्त झालेला संसार मी पाहीला आहे. माझ्या लहानपणापासून या व्यवस्थेचे खेटरं खात आम्ही आयुष्य नव्याने उभं केलं आहे. पण त्यामुळे मागास जातीतील सर्वच्या सर्व पुरूष हे पितृसत्ताकवादी मानसिकतेचे आहेत असा अर्थ तर निघत नाही ना…

प्रत्येक चळवळीने आणि चळवळीतील प्रत्येक कार्यकर्त्याने आता जनरलाईज्ड स्टेटमेंट करण्यापेक्षा व्यक्तिसापेक्ष वागण्यावर अधिकाधिक भर द्यायला हवा तरच मित्र चऴवळी जोमाने काम करू शकतील अन्यथा ही नव-अस्पृश्यता खुपच धारधार होत जाईल…

राजकारणी पक्षांतर करू शकतात. नकलाकार (कलाकार नव्हे) सुद्धा पक्षांतर करू शकतात. कारण तेथे वैचारिक भूमिकांचा मुद्दा येतच नाही. त्यामुळे कोणी कुठेही कसाही आला गेला तरी त्याचे सामाजिकदृष्ट्या उमटणारे पडसाद फासरे विशेष असे नसतात.

कवीच्या बाबतीत मात्र तसे म्हणून चालत नाही. कवीचा वर्ग जसा अधोरेखित करता येतो तसाच तो वर्ग कालांतराने बदलला सुद्धा जाऊ शकतो. कारण वर्गचरित्राच्या दृष्टिकोनातून समांतर रेघ आखणाऱ्या कवीची कविता ही मुळातच विद्रोहात उगम पावते आणि प्रस्थापितांना उखडवून फेकत स्वतः प्रस्थापित होते. म्हणून मला भारतीय वास्तवात विचार करताना वर्गचरित्रापेक्षा जातचरित्र अधिक प्रामाणिक आणि महत्त्वाचे वाटते.

दोस्तांनो, आपल्याला वर्गलढ्याला आपले योगदान द्यायचेच आहे. परंतू जातवर्चस्ववाद हा सांप्रत व्यवस्थेतील सर्वात मोठा दहशतवाद मुळापासून उखडवून टाकण्यासाठी आपल्याला सज्ज व्हावेच लागेल. एक कवी म्हणून जन्माला येताना मला आणि आपणा सर्वांना आपली राजकीय भूमिका आणि राजकीय कृती ही इतरांना शब्दांतून समजावून सांगण्यासोबतच त्यांची अंमलबजावणीच ही आपली ओळख आपल्याला बनवावी लागणार यात शंका नाही.

कविता ही अभिव्यक्ती असते. त्यापेक्षा ती असते तुमची राजकिय कृती. हे ज्या दिवशी ध्यानात आलं त्याच दिवशी माझ्या जाणीवेतील कवितेचा आकृतीबंध एकदमच मोठा झाला. कविता ही व्यक्त होण्याच्या माध्यमापलीकडची असून ती आपलं जातचरित्र, वर्गचरित्र, लिंगचरित्र अधोरेखित करत असते. ज्या हाडामांसाच्या गोळ्यांचे जात-वर्ग-लिंग चरित्र या व्यवस्थेकडून जबरदस्तीने अधोरेखित केले गेलेले असते त्यांच्यासाठी त्यांची कविता ही लढ्याचं निर्णायक हत्यार असते. ह्या हत्याराची धार जेवढी जहाल तेवढीच फसवी देखील. कारण दुधारी तलवारीचं हत्यार ज्याच्या हातात असतं त्याचे हात आणि मनगट त्या कवितेएवढेच ताकदवर असायला हवेत. अन्यथा शोषकांवर उगारलेलं हत्यार कधी आपल्या गळ्याचा घोट घेईल याची काही ग्यारंटी देता येणार नाही. आज मी डिलीट केलेला सारं आकाश हा कवितासंग्रह आपल्या हातात देत आहे. तो देत असताना मला माझ्या खांद्यावर आलेल्या नव्या जबाबदारींची जाणीव सुद्धा त्याच तीव्रतेने होते आहे. आपली कविता ही आपली राजकीय भूमिका बनावी आणि त्या भूमिकेचे रुपांतरण हे जबरदस्तीने लादलेल्या जात-वर्चस्ववादाविरोधातील युद्धात हत्यार म्हणून व्हावं हीच प्रामाणिक अपेक्षा असेल.

जय भीम.

वैभव छाया

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s