माझे पुरोगामीत्वाचे आकलन

पुरोगामी ही संकल्पना वेगळी. पुरोगामीत्व वेगळं आणि पुरोगामीत्वाचे वाहक वेगळे. मला पुरोगामीत्वाचे असलेले आकलन या तीनही संज्ञांचे योग्य आणि सैंद्धांतिक पृथ्थःकरण केल्यानंतरच आलेले आहे. ते असे.

भारतात सध्या पुरोगामी विचारधारेचे दोन मूळ प्रवाह नांदत आहेत. ते दोन प्रवाह म्हणजे बुद्ध, महावीर, चार्वाक यांच्या परंपरेतून आलेला प्रगतीचा मार्ग. ज्याची भाषिक अंगाने जरी फोड केली, त्याची उत्पत्ती आणि व्युत्पत्ती शोधली तरी प्रागतिक या शब्दाने होते. पुरोगामी हा शब्द फार नंतरच्या काळातला.

दुसरा प्रवाह हा पाश्चात्य जगात असलेला प्रोग्रेसिव्हिझम नावाचा थॉट जो युरोपात जन्माला आला कालांतराने बदलत गेला. बदलत गेला म्हणण्याऐवजी तो अपडेट होत गेला असे म्हणणे जास्त उचित ठरेल. तो प्रोग्रेसिव्हीजम ब्रिटिशांच्या आगमनासोबत भारतात दाखल झाला.

वर उल्लेख केलेल्या दोन्ही विचारप्रवाहासंबंधी बोलायचे झाल्यास सध्या भारतात पाश्चात्य विचारांतून आलेला प्रोग्रेसिव्हिजमच कार्य़रत आहे असे म्हणण्यास बराच वाव आहे. कारण 1947 पूर्व भारतात जेव्हा भारत नावाचा देश अस्तित्वात नव्हता त्या काळात प्रतिक्रांतीनंतर बाबासाहेब येईपर्यंत बुद्ध विचार इथल्या मातीला शिवला नव्हता. महावीरांच्या एकुण विचारांत जितकी भेसळ झाली ते आजचे जैनांचे रुप पाहील्यानंतर आपल्या लक्षात येईलच. जोतीबा फुल्यांचा वैचारिक आधार हा पाश्चात्या शिक्षणाचा होता पण त्यांचे कार्य इथल्या मातीतले होते. त्यांचे एकुण कार्य़ रेनिसांसच्या कालखंडातील कार्याच्या दहापट अधिक तीव्र होते. त्याची पृष्ठभूमीही तेवढीच तीव्र होती. त्यामुळे या विषयावर आपण कालांतराने येऊ.

जगभरात जे पुरोगामीत्वाचे प्रवाह आहेत त्याची सुरूवात युरोपात झाली. त्याला थॉट ऑफ प्रोग्रेसीव्हिजमचे नाव देण्यात आले. या थॉटची अनेक महान राज्यशास्त्र तज्ञांकडून सैद्धांतिक मांडणी करण्यात आली आहे. त्यांच्या व्याख्या लिहील्या गेल्या. एवढेच नव्हे तर त्या व्याख्या क्रमाक्रमाने बदलत रहाव्या यासाठी मोठा वाव सुद्धा ठेवला गेला. याचं संज्ञापण जपताना युरोपीयन आणि अमेरिकन तत्ववेत्यांनी सुरूवातीला या मॉडर्निटी असे म्हटले. कालांतराने याचे रुपांतरण आयडीया ऑफ प्रोग्रेस असे केले गेले.

आयडीया ऑफ प्रोग्रेस मधूनच जन्माला आला मॉडर्न लिब्रलिझम.. ज्याचा जनक होता जॉन स्टुअर्ट मिल. मॉडर्न लिब्रलीझमच्या संकल्पनेला अधिक पुढे नेलं ते कार्ल मार्क्सने कार्ल मार्क्स हा जॉन स्टुअर्ट मिल पेक्षा बारा वर्षांनी लहान होता. मार्क्सने मॉडर्न लिब्रलिझम ला अधिक खोलात जाऊन डेवलप केलं. डेवलप करण्यासोबत त्यावर सडेतोड टिकाही केली. मार्क्सचं म्हणणं होतं ते असं…

मॉडर्न लिब्रलिझम हा ज्या प्रोग्रेसची, प्रगतीची भाषा करतोय ती भाषा गरीबी विरूद्ध शहरीकरण अशी आहे. विचारांतील प्रगती म्हणून ज्या प्रोग्रेसिव्हीजमची चळवळ सुरू झाली होती तीचे रुपांतरण दोन टप्प्यांत झाले आहे. पहिले म्हणजे, प्रगतीचा मार्ग म्हणजे चांगले नागरिक होऊन सर्व सुखसोयी, संधी मिळवणे… दुसरं… त्यासाठी शहरीकरण, औद्योगिकिकरण यांच्या वाढीसाठी वाव देणे. या प्रोसेसमध्ये गरीबीचा धाक दाखवून आणलेले लोक ही मानवी यंत्रे म्हणूनच इथल्या शोषकांसाठी उपलब्ध होणार आहेत त्यामुळे सत्तेत असलेल्या कोणत्याही समुहाने प्रोग्रेसीव्हीजमची भाषा करणे हे निव्वळ फसवे आहे.

(वरिल परिच्छेदाच्या संदर्भासाठी मार्क्सच्या लेखनातील लिनिअर प्रोग्रेसिव्ह हिस्टरी चाळता येईल.)

तर अशा पुरोगामी संकल्पनेला युरोपातून, अमेरिकन विद्यापीठातून गृहितकांचे अधिष्ठान मिळाले. तो थॉट प्रोसेस म्हणून अभ्यासक्रमात स्विकारला गेला. त्यावर थेअरी लिहील्या गेल्या. त्या थेअरी कालानुरूप अपडेट होत राहतील याची काळजीही घेतली गेली. आजही घेतली जाते. रॉबर्ट निस्बेट ने जे कथन करून ठेवलं, जे गृहीतक मांडून ठेवलं ते आज समोरासमोर घेऊन त्या आधारे आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, सामुहिक आणि राजकीय प्रागतिक वादाची काय सुत्रे आहेत, त्यांची मांडणी कशी करावी, त्याचे आकलन कसे असावे याची एक संहिता उपलब्ध आहे. त्या संहितेला युरोपीयन एका सशक्त समाजाच्या पायाभरणीची मूल्ये म्हणून स्विकारतात. आचरणात आणतात. भले त्या प्रोग्रेसिव्हीजमला डाव्या चळवळीचा सौम्य भाग अथवा उदारमतवाद म्हणत असले तरी युरोपातले भांडवलवादी देश आणि भांडवलवादी नागरिक प्रोग्रेसिव्हीजमला आपलंसं करतात. कारण ती संकल्पना त्यांनी मिळून आकाराला आणली. त्यासंदर्भातले अनेक किस्से घटना सांगता येतील.

पण भारतात यापैकी काय घडले आहे. पुरोगामी ही संकल्पना, हा शब्द कसा प्रचलित झाला? त्याची उत्पत्ती आणि व्यूत्पत्तीचे श्रेय कुणास द्यावे. त्याची भारतीय परिप्रेक्षातील मांडणी काय ? त्यात किती संशोधकांनी तत्ववेत्त्यांनी, सैद्धांतिक भर घातलीये ते जाणून घेणे येणाऱ्या पिढीपर्य़ंत पोहोचवणे हे खुप महत्त्वाचे आहे. असे किती लोकांना कधी पासून वाटते आहे?

जर फार आधीपासून वाटत असेल तर भारतातील पुरोगामी चळवळीचा आर्थिक कार्यक्रम काय ? किमान जमीन धारणेच्या समस्येवर तोडगा काय? आर्थिक बाबींवर नेमकी भूमिका काय ? धार्मिक बाबींवर युरोपाने चर्चला आव्हान दिले. पोपला आव्हान दिले. भारतातील लोक देव, पुजाऱ्यांना आव्हान देतील काय ? मनुष्यबळ वाया घालवणाऱ्या वारी, मिरवणूका, मूर्तीपुजांना आव्हान देतील काय ? त्यासाठी प्रत्येक संकल्पनेची राज्यशास्त्राच्या हिशोबाने जडणघडण होणे गरजेचे असते. म्हणून रॉबर्ट निस्बेट म्हणाला होता. प्रोग्रेसिव्हीजम ची योग्य मांडणी आणि बांधणी ही सशक्त समाजाचा पाया असते.

क्रमशः

अजून पुढे भरपूर आहे…

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s