माझे पुरोगामीत्वाचे आकलन-2

पुरोगामी संकल्पनेचे भारतातील दोन मूळ प्रवाह आपण मागील भागात पाहीले. त्याची युरोपीय राष्ट्रांनी केलेली जडणघडण आणि जगात घडलेली दोन महायुद्धे यांचा फार मोठा प्रभाव प्रोग्रेसिव्ह चळवळ म्हणजेच प्रागतिक चळवळीवर पडलेला दिसून आला आहे. त्यामुळे या प्रगातिक चळवळींची जगभरात होणारी मांडणी ही तीन टप्प्यांत होते. ती म्हणजे युरोप खंडातील रेनेसांस म्हणजे प्रबोधनाचा कालखंड ते एकोणीसाव्या शतकातलं शेवटचं पाव शतक. यात धर्मसुधारणा, औद्योगिक क्रांती, बेसुमार शहरीकरण, मानवी जीवन जगण्याच्या बदललेल्या तऱ्हा यांचा समावेश होतो. पण या साऱ्या घटना फक्त सत्ताधाऱ्यांच्या चष्म्यातूनच लिहील्या गेल्या आहेत. त्यांची उभारणी आणि मांडणी सुद्धा सत्ताधाऱ्यांनीच केलेली होती. म्हणून वीसाव्या शतकाच्या पाव शतकआधी पर्यंत ही सर्व स्वतःला प्रागतिक म्हणवणारी राष्ट्रे अख्ख्या जगाला स्वतःच्या गुलामीखाली वागवत होते. वसाहतवादी धोरणं बाळगून ही राष्ट्रे स्वतःला प्रागतिक म्हणवून घेत होती.

या धारणेला पहिला सुरूंग लागला तो 1890 मध्ये जेव्हा जर्मनीचा तत्कालीन चँसेलर बिस्मार्क याने सुरू केलेला वर्चस्ववादाचा प्रय़त्न युरोपमधलं वातावरण अस्थिर करून गेला. पुढे त्याचे पर्यावसन दुसऱ्या महायुद्धात झाले.
पहिलं महायुद्ध घडून त्याच्या परिणामांतून बाहेर यायला युरोपाला 1920 साल उजाडावं लागलं. तोच हा दुसरा टप्पा आणि तिसरा टप्पा म्हणजे महायुद्धानंतरचं दुसरं महायुद्ध, शीतयुद्ध, दहशतवाद, फॅसीझम आणि सिक्रेट सोसायटीची कारस्थानं, तंत्रज्ञानाचा जगातील काही मुठभरांकडे असलेला भरणा आणि त्याची सत्ता, अर्थव्यवस्थेतील प्रागतिक पावलं, शहरीकरणाचे बदललेले अर्थ, त्याचा मानवी आयुष्यावर झालेला परिणाम, मानवी मूल्यांमध्ये घडून आलेला कमालीचा बदल, स्वार्थ, विचारधारा या साऱ्या घटकांचा अंतर्भाव तिसऱ्या टप्प्यात होतो.

याच तिसऱ्या टप्प्यात 2001 सालचं ट्विन टॉवर पाडलं गेल्यानंतर एंड ऑफ आयडीयोलॉजीचा जो गवगवा करण्यात आला होता त्याचा सर्वात जास्त व्यापक परिणाम भारतासारख्या चळवळींचं आणि कार्य़कर्त्यांचं मोहोळ
जपणाऱ्या देशावर झालेला आहे. याबाबतचं विवेचन फारच थोड्या समाजशास्त्रज्ञांनी केलेलं आहे. ते सहजपणे उपलब्ध आहे. वाचता येईल.

मार्क्स आणि फ्रेडरिक एंजल्सने प्रोग्रेसिव्हीजम च्या अंध आणि बेसुमार अंगिकारामुळे होणाऱ्या परिणामांची जी मांडणी केली होती तीच मांडणी दुसऱ्या टप्प्यात अख्ख्या जगाने पाहीली. त्यानंतर जगात नवीन विचारप्रवाह सुरू झाले. आणि युद्धाच्या परिणामांमुळे संवेदनशील झालेल्यांनी मार्क्स आणि एंजल्स ने सुचवलेल्या, मांडणी केलेल्या प्रोग्रेसेव्हिजमचा अॅक्सेप्टंस करायला सुरूवात केली. युरोपातून आलेल्या या प्रागतिक वादात फ्रेंच राज्यक्रांतीच्या तत्वांचा प्रचंड मोठा रोल होता. इथं मी युरोपातून आलेल्या थॉट बद्दल बोलत आहे. हा थॉट भारतात अतिशय वेगानं दाखल झाला तो १९२० ते १९२५ च्या सुमारास. इथे पुन्हा एक गोष्ट अधोरेखित व्हावी ती अशी की मी इथे तिसऱ्या टप्प्याबद्दल बोलत आहे.

पुरोगामी हा शब्द मराठी भाषेतला. पण संपूर्ण भारतात प्रोग्रेसिव्ह चळवळीसाठी प्रागतिक, प्रगतीशील हिदीसाठी, तर ऊर्दू भाषेनं तरक्की पसंद शब्द स्विकारला खरा पण जाहीर संबोधनात त्यांनीही प्रगतीशील शब्दाला मान्यता दिली.
ब्रिटीशपूर्व भारतात पहिली प्रोग्रेसिव्ह संघटना उभी राहीली. ( इथे मी संघटना म्हणत आहे.)

ही संघटना होती…
अंजुमन तरक्की पसंद मुस्सनाफिन-ए-हिंद …
ज्याचे इंग्रजी नाम हे प्रोग्रेसिव्ह रायटर्स होते तर
हिंदी आणि मराठी वृत्तपत्रात त्यांचा उल्लेख हा अखिल भारतीय प्रगतिशील लेखक संघ म्हणूनच केला जात असे. ही संघटना प्रागतिक विचारांच्या ऊर्दू लेखक-कवी-शायर-गझलाकारांची चळवळ होती. जी संपूर्ण भारताचं प्रतिनिधित्व करत असे. उपलब्ध कागदपत्रांवरून असे लक्षात येते की ही चळवळ सर सय्यद अहमद यांच्या चळवळीच्या ताकदीची होती. यातील सर्वच लेखक-कवी हे डाव्या विचारांचे होते.

आणि हे बिल्कूल नाकारून चालणार नाही की भारतात प्रोग्रेसिव्ह चळवळ ही डाव्यांनीच आणली. भारतातला थॉट हा नंतर त्यात जोडला गेला हा भाग वेगळा. या चळवळीची सुरूवात 1930 च्या दरम्यानची. लंडन, कोलकाता पासून देशातल्या मोठमोठ्या शहरात ही चळवळ पसरली होती. या चळवळीनेच भारताला आणि पाकिस्तानला फैज अहमद फैज, मंटो, ईस्मत चुगताई, साहीर लुधयानवी सारखे विचारवंत, कृतीशील कलावंत दिले.

दुसरा सगळ्यात मोठा पाया भरला गेला तो स्वातंत्र्योत्तर भारतात… जेव्हा सदानंद बाकरे, हरी अंबादास गाडे आणि त्यांच्या सात आठ साथीदारांनी मिळून 1960 च्या दशकात बाँम्बे प्रोग्रेसिव आर्टिस्ट ग्रुपची स्थापना केली. कलेच्या प्रांतातील हा सर्वात मोठा बदल होता. या सोसायटीनं सत्तांतरण झाल्यानंतर आलेल्या सरकारकडून जे अपेक्षाभंग झाले त्यावर कडक ताशेरे ओढायला सुरूवात केली. ते ही आपल्या कलेतून. चित्रांतून. फोटोतून. त्या सहाही चित्रकारांची नावे आता आठवत नाहीत. शोधून जरूर टाकेन. ते सर्वच्या सर्व डावे होते. मार्क्सवादाने प्रभावित होते. त्यांनी भारतीय परिप्रेक्षातलं अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यावर कलेतून भाष्य केलं. एम एफ हुसैन सुद्धा याच परंपरेचा भाग.

पण दूर्दैव असं होतं की. या चळवळीचं नेतृत्व स्वातंत्र्यानंतर समाजातील सवर्ण आणि सर्व प्रकारच्या सत्ता उपभोगणाऱ्या समुहाच्या प्रतिनिधींकडेच राहीलेले होते. त्यामुळे डाव्यांखेरीज फारसे कुणी आलेले नव्हते. साठच्या दशकात समाजवाद्यांनी या परिघात स्वतःला जोडून घेणे पसंत केले परंतू परत मुद्दा तोच उद्भभवला अॅप्रोप्रिएशन आणि लीडरशीपचा. तिथं मागासवर्गीयांना तेव्हा कोणतं स्थान होतं ना नंतरच्या काळात मिळेल असं काही वाटलं … त्यातूनच मग मागास चळवळींनी स्वतःचे परिघ उभारले. स्वतःचं साहित्य डेवलप केलं आणि पँथरसारखी संघटना सुद्धा…

प्रोग्रेसिव्ह असणं म्हणजे केवळ उजव्यांविरोधात बोलणं नाही. विरोध करताना सशक्त विद्रोह आणि त्याला पुरक साहित्याची संसाधनाची उभारणी मांडणी करणे गरजेचे असते. ते दूर्दैवाने ऐंशीच्या दशकापासून झालेले नाही.
ही संकल्पना सवर्णांनी दोन प्रकारे वापरून घेतली…
1. स्वतःचा गिल्ट काँशीयसनेस लपवण्यासाठी
2. स्वतःचं उजव राजकारण शाबूत ठेवण्यासाठी त्यांना एका शत्रुची गरज लागते म्हणून… पुरोगामी चळवळीला बदनाम करणे, संकल्पनेला, थॉटला बदनाम करणे घडते…

भारतात मुस्लिम आले आणि मुसलमानांना जात चिकटली. ख्रिश्चनांना चिकटली… मग प्रागतिक चळवळ कशी अपवाद राहील… बरं…

क्रमशः

माझे पुरोगामीत्वाचे आकलन

पुरोगामी ही संकल्पना वेगळी. पुरोगामीत्व वेगळं आणि पुरोगामीत्वाचे वाहक वेगळे. मला पुरोगामीत्वाचे असलेले आकलन या तीनही संज्ञांचे योग्य आणि सैंद्धांतिक पृथ्थःकरण केल्यानंतरच आलेले आहे. ते असे.

भारतात सध्या पुरोगामी विचारधारेचे दोन मूळ प्रवाह नांदत आहेत. ते दोन प्रवाह म्हणजे बुद्ध, महावीर, चार्वाक यांच्या परंपरेतून आलेला प्रगतीचा मार्ग. ज्याची भाषिक अंगाने जरी फोड केली, त्याची उत्पत्ती आणि व्युत्पत्ती शोधली तरी प्रागतिक या शब्दाने होते. पुरोगामी हा शब्द फार नंतरच्या काळातला.

दुसरा प्रवाह हा पाश्चात्य जगात असलेला प्रोग्रेसिव्हिझम नावाचा थॉट जो युरोपात जन्माला आला कालांतराने बदलत गेला. बदलत गेला म्हणण्याऐवजी तो अपडेट होत गेला असे म्हणणे जास्त उचित ठरेल. तो प्रोग्रेसिव्हीजम ब्रिटिशांच्या आगमनासोबत भारतात दाखल झाला.

वर उल्लेख केलेल्या दोन्ही विचारप्रवाहासंबंधी बोलायचे झाल्यास सध्या भारतात पाश्चात्य विचारांतून आलेला प्रोग्रेसिव्हिजमच कार्य़रत आहे असे म्हणण्यास बराच वाव आहे. कारण 1947 पूर्व भारतात जेव्हा भारत नावाचा देश अस्तित्वात नव्हता त्या काळात प्रतिक्रांतीनंतर बाबासाहेब येईपर्यंत बुद्ध विचार इथल्या मातीला शिवला नव्हता. महावीरांच्या एकुण विचारांत जितकी भेसळ झाली ते आजचे जैनांचे रुप पाहील्यानंतर आपल्या लक्षात येईलच. जोतीबा फुल्यांचा वैचारिक आधार हा पाश्चात्या शिक्षणाचा होता पण त्यांचे कार्य इथल्या मातीतले होते. त्यांचे एकुण कार्य़ रेनिसांसच्या कालखंडातील कार्याच्या दहापट अधिक तीव्र होते. त्याची पृष्ठभूमीही तेवढीच तीव्र होती. त्यामुळे या विषयावर आपण कालांतराने येऊ.

जगभरात जे पुरोगामीत्वाचे प्रवाह आहेत त्याची सुरूवात युरोपात झाली. त्याला थॉट ऑफ प्रोग्रेसीव्हिजमचे नाव देण्यात आले. या थॉटची अनेक महान राज्यशास्त्र तज्ञांकडून सैद्धांतिक मांडणी करण्यात आली आहे. त्यांच्या व्याख्या लिहील्या गेल्या. एवढेच नव्हे तर त्या व्याख्या क्रमाक्रमाने बदलत रहाव्या यासाठी मोठा वाव सुद्धा ठेवला गेला. याचं संज्ञापण जपताना युरोपीयन आणि अमेरिकन तत्ववेत्यांनी सुरूवातीला या मॉडर्निटी असे म्हटले. कालांतराने याचे रुपांतरण आयडीया ऑफ प्रोग्रेस असे केले गेले.

आयडीया ऑफ प्रोग्रेस मधूनच जन्माला आला मॉडर्न लिब्रलिझम.. ज्याचा जनक होता जॉन स्टुअर्ट मिल. मॉडर्न लिब्रलीझमच्या संकल्पनेला अधिक पुढे नेलं ते कार्ल मार्क्सने कार्ल मार्क्स हा जॉन स्टुअर्ट मिल पेक्षा बारा वर्षांनी लहान होता. मार्क्सने मॉडर्न लिब्रलिझम ला अधिक खोलात जाऊन डेवलप केलं. डेवलप करण्यासोबत त्यावर सडेतोड टिकाही केली. मार्क्सचं म्हणणं होतं ते असं…

मॉडर्न लिब्रलिझम हा ज्या प्रोग्रेसची, प्रगतीची भाषा करतोय ती भाषा गरीबी विरूद्ध शहरीकरण अशी आहे. विचारांतील प्रगती म्हणून ज्या प्रोग्रेसिव्हीजमची चळवळ सुरू झाली होती तीचे रुपांतरण दोन टप्प्यांत झाले आहे. पहिले म्हणजे, प्रगतीचा मार्ग म्हणजे चांगले नागरिक होऊन सर्व सुखसोयी, संधी मिळवणे… दुसरं… त्यासाठी शहरीकरण, औद्योगिकिकरण यांच्या वाढीसाठी वाव देणे. या प्रोसेसमध्ये गरीबीचा धाक दाखवून आणलेले लोक ही मानवी यंत्रे म्हणूनच इथल्या शोषकांसाठी उपलब्ध होणार आहेत त्यामुळे सत्तेत असलेल्या कोणत्याही समुहाने प्रोग्रेसीव्हीजमची भाषा करणे हे निव्वळ फसवे आहे.

(वरिल परिच्छेदाच्या संदर्भासाठी मार्क्सच्या लेखनातील लिनिअर प्रोग्रेसिव्ह हिस्टरी चाळता येईल.)

तर अशा पुरोगामी संकल्पनेला युरोपातून, अमेरिकन विद्यापीठातून गृहितकांचे अधिष्ठान मिळाले. तो थॉट प्रोसेस म्हणून अभ्यासक्रमात स्विकारला गेला. त्यावर थेअरी लिहील्या गेल्या. त्या थेअरी कालानुरूप अपडेट होत राहतील याची काळजीही घेतली गेली. आजही घेतली जाते. रॉबर्ट निस्बेट ने जे कथन करून ठेवलं, जे गृहीतक मांडून ठेवलं ते आज समोरासमोर घेऊन त्या आधारे आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, सामुहिक आणि राजकीय प्रागतिक वादाची काय सुत्रे आहेत, त्यांची मांडणी कशी करावी, त्याचे आकलन कसे असावे याची एक संहिता उपलब्ध आहे. त्या संहितेला युरोपीयन एका सशक्त समाजाच्या पायाभरणीची मूल्ये म्हणून स्विकारतात. आचरणात आणतात. भले त्या प्रोग्रेसिव्हीजमला डाव्या चळवळीचा सौम्य भाग अथवा उदारमतवाद म्हणत असले तरी युरोपातले भांडवलवादी देश आणि भांडवलवादी नागरिक प्रोग्रेसिव्हीजमला आपलंसं करतात. कारण ती संकल्पना त्यांनी मिळून आकाराला आणली. त्यासंदर्भातले अनेक किस्से घटना सांगता येतील.

पण भारतात यापैकी काय घडले आहे. पुरोगामी ही संकल्पना, हा शब्द कसा प्रचलित झाला? त्याची उत्पत्ती आणि व्यूत्पत्तीचे श्रेय कुणास द्यावे. त्याची भारतीय परिप्रेक्षातील मांडणी काय ? त्यात किती संशोधकांनी तत्ववेत्त्यांनी, सैद्धांतिक भर घातलीये ते जाणून घेणे येणाऱ्या पिढीपर्य़ंत पोहोचवणे हे खुप महत्त्वाचे आहे. असे किती लोकांना कधी पासून वाटते आहे?

जर फार आधीपासून वाटत असेल तर भारतातील पुरोगामी चळवळीचा आर्थिक कार्यक्रम काय ? किमान जमीन धारणेच्या समस्येवर तोडगा काय? आर्थिक बाबींवर नेमकी भूमिका काय ? धार्मिक बाबींवर युरोपाने चर्चला आव्हान दिले. पोपला आव्हान दिले. भारतातील लोक देव, पुजाऱ्यांना आव्हान देतील काय ? मनुष्यबळ वाया घालवणाऱ्या वारी, मिरवणूका, मूर्तीपुजांना आव्हान देतील काय ? त्यासाठी प्रत्येक संकल्पनेची राज्यशास्त्राच्या हिशोबाने जडणघडण होणे गरजेचे असते. म्हणून रॉबर्ट निस्बेट म्हणाला होता. प्रोग्रेसिव्हीजम ची योग्य मांडणी आणि बांधणी ही सशक्त समाजाचा पाया असते.

क्रमशः

अजून पुढे भरपूर आहे…