नोट पे खर्चा..


एक नोट छापण्यासाठी किती खर्च येतो बरं… गुगलवर शोधलं तर एक इमेज मिळेल, त्यात एका नोटेसाठी कमीत कमी दिड रुपया ते जास्तीत जास्त पावणे दोन रुपयांचा खर्च मांडलेला आहे. पण ते पुरेसं सत्य नाही. नोटा छापण्याची प्रोसेस ते ग्राहकाच्या हातात नोट येईपर्यंत नोट कित्येक प्रोसेस मधून जात असते त्यावर थोडा डोळा काना करून पाहूया. कारण टिका केली तर देशद्रोही म्हणतील.
 
नोटा छापण्याची प्रोसेस सुरू होते ती जंगलकटाईपासून. नोटा बनवण्यासाठी लागणारा कागद हा लाकडापासून बनवला जातो. उसाच्या चिपाडापासून बनलेला कागद चालत नाही. त्यावर विविध रंगांच्या शाईचं प्रिटींग होऊ शकत नाही. शिवाय तो भिजल्यावर लगेच लगद्यात रुपांतरित होतो म्हणून लाकडाचाच कागद. तर आपल्या अर्थव्यवस्थेला दरवर्षाला साधारण साडे बावीस हजार मेट्रीक टन इतका मोठा कागद फक्त नोटा छापायला लागतो. याचं परिमाण जर रिम मध्ये कनवर्ट केलं तर साधारण 90 लाख रिम एवढं भरतं. तर 90 लाख रिम कागद मिळवण्यासाठी सर्वात आधी दरवर्षी साडे पाच लाख झाडांची आपण कत्तल करतो.
 
झाडं तोडणं, त्यापासून मिळणाऱ्या लाकडाला प्रोसेस करणं, त्याचा कागद तयार करणं यासाठी येणारा खर्च भारत प्रतिभूती मुद्रण तथा मुद्रा निर्माण निगम ला आरटीआय टाकून विचारलं तरी उत्तर देत नाहीत. पर्यावरण वादी ही या मुद्द्याकडे डोळेझाक करतात. अर्थव्यवस्थेचा हा दोष असतो.
 
तर गंम्मत अशी आहे की आपल्या अर्थव्यवस्थेच्या उत्पादन खर्चातून शिल्लक राहीलेली 35 टक्के रक्कम फक्त कागदाच्या निर्मीतीवर खर्च करतोय. आता येऊयात अॅक्चुअल प्रिटींगवर. प्रिंटींगसाठी कागद तर मिळाला पण शाई, छापखाना, वर्किंग ह्युमन अवर्स यावर सुद्धा नजर टाकूया.
 
भारतातील १६.२४ लाख कोटी रुपयांच्या चलनापैकी ८६% चलन (सुमारे १४ लाख कोटी) हे ५०० व १००० च्या नोटांच्या स्वरूपात आहेत. (मार्च २०१६ मध्ये ५०० रुपयांच्या १५७० कोटी नोटा तर १००० रुपयांच्या ६३२ कोटी नोटा)
ह्या नोटा नव्याने (५००, १०००, २०००, १००, इ. स्वरूपात) छापण्यासाठी सुमारे १ वर्षापर्यंतचा कालावधी लागू शकतो. भारतीय चलन छपाईची मासिक क्षमता सुमारे ३०० कोटी नोटा.
 
नुकत्याच संपलेल्या जून महिन्यात जे वर्ष पूर्ण झालं त्या कालावधीत आरबीआयने साधारणपणे 21 अब्ज नोटा छापल्या आणि त्याला प्रिटिंगसाठी केवळ 3421 कोटी रुपये खर्च आला.
 
आता या छापलेल्या नोटा रिझर्व्ह बँक अहमदाबाद, बंगळूर, भोपाळ, भुवनेश्वर, बेलापूर (नवी मुंबई), कोलकता, चंदीगड, चेन्नई, गुवाहाटी, हैदराबाद, जयपूर, कानपूर, लखनौ, मुंबई (फोर्ट), नागपूर, नवी दिल्ली, पाटणा आणि तिरूवअनंतपूरम येथील कार्यालयांमध्ये पाठवते. मग तेथून कोषागार शाखा, तेथून बँका, एटीम आणि एंड युजर असतो तो ग्राहक.
 
तर मुद्दा असा आहे की, या नोटा प्रिंट झाल्यानंतर हजारो लीटर डिझल, आणि लाखो मनुष्यबळाचे तास वापरून व्यवस्थेत कार्य़रत होते. या सगळ्यांचा हिशोब लावला तर एक नोट कितीला पडली बरं?
 
मग आता तब्बल 14 लाख कोटींचं चलन जेव्हा एकाएकी रद्द झालंय अशा वेळेस आपल्या अर्थव्यवस्थेला किती खर्व निखर्वचा घोडा लागलाय याचा अंदाज बांधता येईल का? बरं नव्या नोटा छापण्याची प्रोसेस सुद्धा अशीच.. त्याचा खर्च कुठून येणारे?
ते माहीत नाही…
 
1. रेग्युलर औषधं घेणाऱ्यांनी औषधांचा साठा करून घ्या.
2. तांदूळ डाळी गहू यांचे भाव मार्चनंतर भरमसाठ वाढणारेत.
3. कांदा रडवेल, लसून दिसणार नाही.
4. शेतकऱ्यांसोबत, शेतमजुरांच्याही आत्महत्या वाढतील.
5. यात भर पडेल ती नाका कामगार, रोजंदारी वर जगणारे बिगारी लोक
6. सर्वात पहिल्या मृत्यूमुखी पडतील त्या स्त्रिया आणि लहान बाळे.
 
संकुचित राष्ट्रवाद या महायुद्धाची बीजं रोवत चालतो. बँकिंग सिस्टीम की प्लेअर असते. जगाचं राजकारण आणि संकुचित राष्ट्रवाद फोफावणारी तत्वं सत्तेत आहेत. बाकी आपण सुज्ञ आहात.